Raunhæfar aðgerðir - ekki innihaldslaus yfirboð
Bankahrunið og hörmungarnar sem fylgdu í kjölfarið hafa aukið mikið á skuldir heimilanna á sama tíma og atvinnuleysi hefur vaxið og kaupmáttur dregst saman. Alvarlegastur er vandinn hjá þeim heimilum sem glíma við miklar skuldir og þrönga eiginfjárstöðu samhliða umtalsverðri kjaraskerðingu eða atvinnumissi. Það er mikilvægt að taka strax á vandanum og beina aðstoð til þeirra sem eru í mestri þörf. Þannig komum við í veg fyrir að vandinn verði óyfirstíganlegur og fjöldi heimila verði gjaldþrota.
Hagdeild ASÍ gerði úttekt á skuldastöðu heimilanna í febrúar sl. Í ljós kom að staða þeirra er æði misjöfn. Í heildina eru það hóparnir á þrítugs- og fertugsaldri sem eru í viðkvæmustu stöðunni. Þetta eru skuldsettustu hóparnir, með hlutfallslega hæstu greiðslubyrðina og flest börn á framfæri. Í þessum hópi eru líklega flestir þeir sem komu inn á húsnæðismarkaðinn með lítið eigið fé á síðustu tveimur árum og sitja nú í yfirveðsettum eignum. Seðlabanki Íslands birti einnig viðamikla rannsókn á skuldastöðu heimilanna í mars sl. þar sem fram kom að tæp 20% heimila í gagnagrunni bankans er með neikvæða eiginfjárstöðu, önnur 20% með jákvæða eiginfjárstöðu upp að 5 milljónum og um 60% heimila er með meira en 5 milljónir í jákvæða eiginfjárstöðu. Þessar tvær samantektir á skuldastöðu heimilanna sýna að sem betur fer eru ekki öll heimili í jafn erfiðri stöðu.
Það er mikilvægt að átta sig á því að þó að eigið fé heimilisins í íbúðarhúsnæði minnki um stundarsakir þýðir það ekki sjálfkrafa að fjölskyldan lendi í greiðsluvanda eða festist í húsnæði sínu um ókomna framtíð. ASÍ hefur því lagt áherslu á gripið verði til aðgerða sem komi í veg fyrir að greiðslubyrði húsnæðislána vaxi fólki yfir höfuð. Slíkar aðgerðir eiga að gera sem flestum kleift að standa við skuldbindingar sínar þrátt fyrir tímabundna erfiðleika. Beina á því takmarkað fjármagni sem ríkissjóður hefur yfir að ráða til þeirra sem eru í mestri þörf. ASÍ hefur því í beitt sér fyrir eftirfarandi úrræðum:
- Greiðslujöfnun verðtryggðra lána sem tryggi að afborganir verðtryggðra lána hækki ekki umfram þróun tekna og atvinnustigs og sambærilega greiðslujöfnun gengistryggðra lána.
- Að sambærileg úrræði og Íbúðalánasjóður býður upp á fyrir fólk í greiðsluvanda s.s. skuldbreyting vanskila, frestun á greiðslum og lenging lánstíma, standi öllum til boða óháð lánveitanda.
- Að einfalda og efla núverandi kerfi húsaleigu- og vaxtabóta með því að sameina bæturnar í eitt kerfi húsnæðisbóta, hækka bótaupphæðir og draga úr skerðingum.
Framangreind úrræði gagnast flestum heimilum sem glíma við erfiðleika um stundarsakir en ljóst er að þau duga ekki til þess að taka á vanda þeirra heimila sem verst eru stödd. Því hefur ASÍ beitti sér fyrir því að einstaklingum og fjölskyldum í miklum greiðsluvanda verði boðið upp á greiðsluaðlögun skulda. Slíkt úrræði heimilar að greiðslubyrði skulda sé aðlöguð að greiðslugetu skuldara með endurskipulagningu lána og mögulegri niðurfellingu hluta höfuðstóls.
Áherslur ASÍ hafa flestar náð fram að ganga eða eru í vinnslu. Til að tryggja að úrræðin nái tilætluðum árangri telur ASÍ mikilvægt að komið verði á Bjargráðasjóði heimilanna sem hafi það hlutverk að fjármagna afskriftir skulda og önnur þau úrræði sem í boði verða. Þar verði sérstaklega horft til unga fólksins sem nýlega keypti sína fyrstu eign.
Nú kann mörgum að þykja að þessar áherslur ASÍ gangi ekki nægilega langt. Settar hafa verið fram tillögur um umtalsverða niðurfellingu íbúðaskulda sem nái til allra skuldara. Í þeirri umræðu hefur borið mest á tveimur hugmyndum. Önnur gerir ráð fyrir 20% almennri niðurfellingu íbúðaskulda og hin allt að 4 milljón króna niðurfellingu skulda á hvert heimili. En hvað fela þessar tillögur í sér? Starfshópur á vegum Seðlabanka Íslands hefur áætlað að 20% almenn niðurfelling íbúðaskulda myndi kosta ríkissjóð um 280 milljarða króna og að stór hluti þeirrar fjárhæðar myndi fara til þeirra sem ekki þurfa á hjálp að halda. Þau 17.500 heimili sem eru með meira en 20 milljónir í jákvæða eiginfjárstöðu fengju niðurfelldar skuldir sem nema 41 milljarði. Til að setja upphæðina í eitthvert samhengi má benda á að það er hærri upphæð en fór í að reka alla framhalds- og háskóla hér á landi í fyrra. Fjögurra milljón króna niðurfellingu af húsnæðislánum á hvert heimili kostar enn meira eða um 320 milljarða. Yrði þessi hugmynd ofaná myndi hópurinn sem á meira en 20 milljónir í hreina eign fá yfir 70 milljarða frá ríkinu. Nú hefur því verið haldið fram að slíkar aðgerðir kosti í raun ekkert. Því miður er það rangt. Aðgerðir sem byggja á fastri afskrift skulda, hvort heldur er ákveðinni prósenttölu eða fastri krónutölu hafa í för með sér verulegan kostnað þar sem þær fela í sér afskriftir skulda sem myndu að öðrum kosti verða greiddar að fullu. Þeir sem halda öðru fram eru að blekkja fólk með innihaldslausum yfirboðum sem aldrei stendur til að standa við.
Ólafur Darri Andrason
Hagfræðingur ASÍ
